ngg_shortcode_0_placeholder <\/p>\n\n\n\n
Fot.: \u00a9 dariuszdylag.pl<\/em><\/p>\n\n\n\n Za Dmytrem Antoniukiem (z niewielkimi skr\u00f3tami, ca\u0142y tekst ukaza\u0142 si\u0119 w “Kurierze Galicyjskim” nr 10 (326) i 11 (327), 31 maja \u2013 27 czerwca 2019) przytaczam kilka zda\u0144 o jezuitach w Stanis\u0142awowie: <\/p>\n\n\n\n “W 1715 r. wojewoda kijowski i zwolennik kr\u00f3la Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego J\u00f3zef Potocki ufundowa\u0142 w mie\u015bcie klasztor Towarzystwa Jezusowego wraz z kolegium, pod warunkiem, \u017ce jego proboszczem i rektorem b\u0119dzie spowiednik wojewody o. Tomasz Zale\u0144ski. G\u0142\u00f3wnym zadaniem jezuit\u00f3w w mie\u015bcie by\u0142o nauczanie, wi\u0119c zak\u0142ad naukowy zosta\u0142 otwarty w drewnianych zabudowaniach od razu po przybyciu jezuit\u00f3w do Stanis\u0142awowa. Po kilku latach szko\u0142a zosta\u0142a podniesiona do rangi kolegium. Wyk\u0142adano tu gramatyk\u0119, retoryk\u0119, filozofi\u0119, kilka j\u0119zyk\u00f3w i inne przedmioty. Na kr\u00f3tko, podczas epidemii d\u017cumy w 1719 r., jezuici wraz z trynitarzami osiedli w pobliskich Ty\u015bmieniczanach. W mie\u015bcie do pos\u0142ugi chorym pozosta\u0142 o. Zale\u0144ski, a wraz z nim jeden ksi\u0105dz i zakonnik. Oo. jezuici nie omijali pos\u0142ugi najbardziej potrzebuj\u0105cym: byli spowiednikami i udzielali ostatnich namaszcze\u0144 skazanym na \u015bmier\u0107. Dzi\u0119ki ich wstawiennictwu czterem skazanym zamieniono kar\u0119 \u015bmierci na wi\u0119zienie. Opr\u00f3cz tego jezuici wykupili z niewoli kupc\u00f3w z innych kraj\u00f3w. Zakon prowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142alno\u015b\u0107 misjonarsk\u0105, mi\u0119dzy innymi nawracaj\u0105c na wiar\u0119 katolick\u0105 za\u0142og\u0119 Niemc\u00f3w-luteran\u00f3w, broni\u0105c\u0105 zamku Potockich. W 1720 r. z licznych datk\u00f3w szlachty, a szczeg\u00f3lnie ma\u0142\u017conki wojewody Wiktorii z Leszczy\u0144skich Potockiej rozpocz\u0119to wznoszenie murowanej \u015bwi\u0105tyni i klasztoru. Wed\u0142ug legendy natrafiono w\u00f3wczas na skarb 14 tys. z\u0142otych, z kt\u00f3rego po\u0142ow\u0119 Potoccy zostawili sobie, drug\u0105 za\u015b oddali jezuitom na budow\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu i Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP konsekrowano w 1729 r. (budowa klasztoru i kolegium trwa\u0142a do 1744 r.). \u015awi\u0105tynia mia\u0142a kilka o\u0142tarzy, kt\u00f3re by\u0142y dzie\u0142em tyrolskiego mistrza J\u00f3zefa Schralla. Po kilku latach funkcjonowania \u015bwi\u0105tyni zmar\u0142a Wiktoria Potocka, znana z tego, \u017ce na budow\u0119 o\u0142tarza \u015bw. Klary sprzeda\u0142a swoje ulubione kanarki za 1000 dukat\u00f3w. Pochowano j\u0105 w krypcie obok brata, kasztelana lwowskiego Kazimierza Leszczy\u0144skiego. W czasie obl\u0119\u017cenia w 1739 r. miasta przez rosyjskie oddzia\u0142y ksi\u0119cia Kantemira jedynie oo. jezuici nie ulegli si\u0119 panice i zorganizowali mieszczan do obrony miasta, gdy\u017c wojska koronne by\u0142y daleko. Obrona si\u0119 powiod\u0142a i wr\u00f3g si\u0119 oddali\u0142. W 1751 r., w \u015blad za ukochan\u0105 ma\u0142\u017conk\u0105 Wiktori\u0105 pod\u0105\u017cy\u0142 do lepszego \u015bwiata J\u00f3zef Potocki. Jego pogrzeb trwa\u0142 dwa tygodnie(!). Na t\u0119 uroczysto\u015b\u0107 architekt jezuit\u00f3w Pawe\u0142 Gi\u017cycki sporz\u0105dzi\u0142 specjalne dekoracje. Pogrzeb ten d\u0142ugie lata wspominano w ca\u0142ej Rzeczypospolitej. J\u00f3zefa Potockiego miano pocz\u0105tkowo jako fundatora z\u0142o\u017cy\u0107 w ko\u015bciele jezuit\u00f3w, ale jego syn Stanis\u0142aw zauwa\u017cy\u0142, \u017ce mury \u015bwi\u0105tyni s\u0105 ca\u0142e sp\u0119kane, wi\u0119c pochowa\u0142 ojca w s\u0105siedniej kolegiacie. Po tych wydarzeniach ko\u015bci\u00f3\u0142 jezuit\u00f3w zosta\u0142 szybko rozebrany. Po nale\u017cytym wzmocnieniu fundament\u00f3w zacz\u0119to wznosi\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 od nowa. Prawdopodobnie niekt\u00f3re plany wykona\u0142 sam Stanis\u0142aw Potocki przy pomocy architekta Krystiana Dalkego. Historycy s\u0105 jednak zgodni, \u017ce g\u0142\u00f3wnym architektem by\u0142 Pawe\u0142 Gi\u017cycki. W 1763 r. odby\u0142a si\u0119 ponowna konsekracja ko\u015bcio\u0142a pw. Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP i \u015bw. Alojzego Gonzagi. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i o\u0142tarze boczne pochodzi\u0142y z poprzedniego ko\u015bcio\u0142a. W 1764 r. 30 magnat\u00f3w zawi\u0105za\u0142o w Stanis\u0142awowie konfederacj\u0119 przeciwko prorosyjskiemu kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu, wskutek czego pod miasto nadci\u0105gn\u0119\u0142y rosyjskie wojska pod wodz\u0105 ksi\u0119cia Daszkowa. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 ostrza\u0142 miasta, kt\u00f3ry zrujnowa\u0142 jedn\u0105 z dwu wie\u017c dopiero uko\u0144czonego ko\u015bcio\u0142a. Jej odbudowa trwa\u0142a prawie dziesi\u0119\u0107 lat, a\u017c do kasaty zakonu. Po kasacie ko\u015bci\u00f3\u0142 zakonny by\u0142 czynny jako gimnazjalny, poniewa\u017c kolegium przekszta\u0142cono w\u00f3wczas na gimnazjum, w kt\u00f3rym jednak nadal wyk\u0142adali (a w ko\u015bciele odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa) byli jezuici. Uczy\u0142o si\u0119 tu wiele znanych postaci, mi\u0119dzy innymi polski poeta Franciszek Karpi\u0144ski, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 nauk\u0119 jeszcze w kolegium i jego ukrai\u0144scy pobratymcy wed\u0142ug pi\u00f3ra \u2013 pisarze Iwan Wagilewicz i Antin Mogilnicki, krajoznawca Ostap Terlecki i etnograf Wo\u0142odymyr Hnatiuk. W 1828 r. dawny klasztor rozbudowano, ale wkr\u00f3tce jego cz\u0119\u015b\u0107 zawali\u0142a si\u0119 \u2013 prawdopodobnie ta, kt\u00f3r\u0105 wznosi\u0142 pierwotny budowniczy ko\u015bcio\u0142a. W czasie I wojny \u015bwiatowej zabudowania ucierpia\u0142y wskutek ostrza\u0142u artyleryjskiego. Po ich remoncie otwarto tu szko\u0142\u0119 handlow\u0105, kt\u00f3r\u0105 od 1945 zajmuje wydzia\u0142 morfologii Akademii Medycznej. Wn\u0119trza w wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 w pierwotnym kszta\u0142cie, ze sklepieniami, ale ju\u017c bez \u017cadnych dekoracji. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jezuit\u00f3w by\u0142 gimnazjalnym, z kilkuletni\u0105 przerw\u0105, gdy umieszczono w nim magazyn wojskowy. W 1849 r. zosta\u0142 przekazany grekokatolikom i przemianowany na cerkiew Zmartwychwstania Pa\u0144skiego. Po czterdziestu latach \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a katedr\u0105 greckokatolickiej diecezji stanis\u0142awowskiej. Przy tej okazji malarze Modest Sosenka i Anton Monastyrski wymalowali ikony do ikonostasu, a restaurator Julij Makarowicz, kt\u00f3ry wcze\u015bniej odnawia\u0142 freski w kaplicy \u015bw. Krzy\u017ca na Wawelu, stworzy\u0142 nowe malowid\u0142a. Ustawiono nowe o\u0142tarze boczne i ambon\u0119. W\u00f3wczas to z krypt wyniesiono do kolegiaty kamienny sarkofag ze szcz\u0105tkami Wiktorii Potockiej. W l. 1899\u20131900 proboszczem katedry stanis\u0142awowskiej by\u0142 Andrej Szeptycki, o czym \u015bwiadczy stosowna tablica na zewn\u0119trznej \u015bcianie \u015bwi\u0105tyni. Sama \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a wiele szcz\u0119\u015bcia: nie ucierpia\u0142a podczas marmoladowego po\u017caru, podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej zosta\u0142y zniszczone jej banie, ale p\u00f3\u017aniej odbudowano je w bardziej umiarkowanym stylu. Po II wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano prawos\u0142awnym, potem zamkni\u0119to i urz\u0105dzono w nim magazyn. Grekokatolikom katedr\u0119 zwr\u00f3cono dopiero na pocz\u0105tku lat 1990. W\u00f3wczas przeprowadzono gruntowny remont, na fasadzie ustawiono spi\u017cowe figury \u015bw. Olgi i \u015bw. W\u0142odzimierza. Na frontonie zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c figura Matki Bo\u017cej, prawdopodobnie pochodz\u0105ca jeszcze z czas\u00f3w jezuickich. Odnowiono wewn\u0105trz freski. Za ikonostasem zachowa\u0142 si\u0119 wspania\u0142y rokokowy o\u0142tarz jezuicki, pochodz\u0105cy jeszcze z pierwszego ko\u015bcio\u0142a jezuit\u00f3w, z o\u015bmioma poz\u0142acanymi figurami \u015bwi\u0119tych i anio\u0142kami-puttami. Wie\u0144czy go promienista gloria z Okiem Opatrzno\u015bci i napisem hebrajskim Jahwe. Opr\u00f3cz o\u0142tarza zachowa\u0142y si\u0119 ozdobne kapitele pilastr\u00f3w”.<\/p>\n\n\n\n “OO. jezuici do Stanis\u0142awowa powr\u00f3cili pod koniec XIX w. Drugi ich klasztor znajduje si\u0119 przy ul. Grunwaldzkiej 3, obok stacji kolejowej. W 1883 r. dw\u00f3ch zakonnik\u00f3w Towarzystwa Jezusowego rozpocz\u0119\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 duszpastersk\u0105 przy ko\u015bciele ormia\u0144skim i ju\u017c po kilku latach powsta\u0142a tam oficjalnie nowa rezydencja zakonu. Min\u0119\u0142o kilka dziesi\u0119cioleci nim jezuici zdo\u0142ali uzbiera\u0107 odpowiedni\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy na budow\u0119 nowego murowanego zespo\u0142u klasztoru z ko\u015bcio\u0142em. Jego autorem zosta\u0142 krakowski architekt Krzy\u017canowski. Konsekracja \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a za patrona \u015bw. Stanis\u0142awa Kostk\u0119, odby\u0142a si\u0119 w 1895 r. Po\u015br\u00f3d fundator\u00f3w cz\u0119sto wspominana jest Waleria Majkowska, kt\u00f3ra ofiarowa\u0142a srebrny kielich i figur\u0119 Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego, wspomina si\u0119 te\u017c robotnik\u00f3w polskich z Saksonii, kt\u00f3rzy ufundowali 14 terakotowych stacji Drogi Krzy\u017cowej. \u015al\u0105ska firma Rigera dostarczy\u0142a organy, witra\u017ce przywieziono z Czech, o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z obrazem \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki ze starego jezuickiego klasztoru stworzy\u0142 mistrz Stanis\u0142aw Dydek. Freski, wed\u0142ug projektu Jana Henryka Rosena, malowa\u0142 J\u00f3zef Smuczak. Dwupi\u0119trowy budynek klasztoru \u0142\u0105cz\u0105cy si\u0119 z ko\u015bcio\u0142em od strony absydy, budowano jednocze\u015bnie z ko\u015bcio\u0142em. W refektarzu by\u0142y dwa obrazy ze starego klasztoru, kt\u00f3re jezuici \u201euprosili\u201d od grekokatolik\u00f3w: \u201e\u015aw. Ignacy Loyola\u201d i \u201e\u015amier\u0107 \u015bw. Franciszka Ksawerego\u201d. W tym klasztorze nie by\u0142o ju\u017c wprawdzie kolegium, lecz jedynie rezydencja zakonu. Obok planowano wznie\u015b\u0107 olbrzymi Dom Katolicki w stylu konstruktywizmu, ale przeszkodzi\u0142a temu wojna. Ostatecznie klasztor zosta\u0142 zamkni\u0119ty w 1946 roku. Zniszczono o\u0142tarze (zr\u0105b o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego zachowa\u0142 si\u0119 jeszcze do 1995 roku) i ambon\u0119, umieszczaj\u0105c w ko\u015bciele klub Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych, a w rezydencji \u2013 Archiwum Obwodowe. Z organ\u00f3w pozosta\u0142a masywna drewniana obudowa, udekorowana kasetonami i rozetami. Jeszcze do 2005 roku widnia\u0142 na nich herb jezuit\u00f3w IHS i pierwsze litery s\u0142\u00f3w: A<\/strong>d M<\/strong>aiorem D<\/strong>ei G<\/strong>loriam \u2013 \u201eNa wi\u0119ksz\u0105 chwa\u0142\u0119 Boga\u201d. Obecnie pozosta\u0142y po nich jedynie zamalowane \u015blady. Na zewn\u0105trz neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor pozosta\u0142y bez zmian. W zabudowaniach mie\u015bci si\u0119 cerkiew katedralna \u015bw. Tr\u00f3jcy i eparchia UCP KP. W ubieg\u0142ym, 2018 roku, wybuch\u0142 skandal. Kap\u0142ani UCP, nie radz\u0105c si\u0119 konserwator\u00f3w, postanowili rozebra\u0107 fasad\u0119 starego ko\u015bcio\u0142a. Uda\u0142o im si\u0119 zniszczy\u0107 bezpowrotnie jeden detal, ale na szcz\u0119\u015bcie lokalni aktywi\u015bci obronili zabytek”.<\/p>\n\n\n\n