{"id":17025,"date":"2023-07-11T20:47:38","date_gmt":"2023-07-11T18:47:38","guid":{"rendered":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/?p=17025"},"modified":"2026-03-13T12:48:55","modified_gmt":"2026-03-13T11:48:55","slug":"xvi-wieczny-drewniany-kosciol-w-rajbrocie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/?p=17025","title":{"rendered":"XVI-wieczny drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rajbrocie"},"content":{"rendered":"\n

Zgodnie z kr\u00f3tk\u0105 notatk\u0105 w Liber Memorabilium<\/em> w 1260 r. ksi\u0105\u017c\u0119 Boles\u0142aw Wstydliwy ufundowa\u0142 100-morgowe probostwo oraz pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z drzewa modrzewiowego pw. Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Jak chce tradycja, mia\u0142a to by\u0107 jednak\u017ce fundacja ma\u0142\u017conki ksi\u0119cia, Kunegundy, p\u00f3\u017aniejszej \u015bwi\u0119tej, przedstawionej na XIX-wiecznej polichromii na stropie ko\u015bcio\u0142a obok \u015bw. Klary. Natomiast pierwsze wzmianki o samym Rajbrocie pochodz\u0105 z 1262 r. Niemniej lokacja wsi na prawie magdeburskim nast\u0105pi\u0142a dopiero za ksi\u0119cia W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, kt\u00f3ry w 1318 r. wyda\u0142 przywilej lokacyjny dla w\u00f3jta Janusza, zwanego Bia\u0142ym. Tutejsz\u0105 kr\u00f3lewszczyzn\u0119 dzier\u017cawili m.in. Braniccy, Lubomirscy i Wierzbi\u0119towie. We wsi funkcjonowa\u0142 browar oraz huta szk\u0142a i \u017celaza. Po w\u0142\u0105czeniu Rajbrotu do d\u00f3br monarchii austriackiej kupi\u0142 okoliczne dobra w 1811 r. Pankracy Dunikowski, m.in. w\u0142a\u015bciciel pobliskiej Wojakowej. Zachowany do dzisiaj drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 wybudowano ok. 1511 r. Sam o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z obrazem Matki Boskiej Rajbrockiej pochodzi z XVII w. Na belce t\u0119czowej widnieje grupa rze\u017ab z XVI w., przedstawiaj\u0105ca Ukrzy\u017cowanie. Najcenniejszym zabytkiem jest Madonna z Dzieci\u0105tkiem (1430-1440) – jedna z pierwszych i najpi\u0119kniejszych z cyklu tzw. pi\u0119knych Madonn – znajduj\u0105ca si\u0119 obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie. W ko\u015bciele znajduje si\u0119 te\u017c p\u00f3\u017anogotycka kamienna chrzcielnica z XVI w. Wracaj\u0105c do XIX-wiecznej polichromii, kt\u00f3ra zosta\u0142a wykonana przez warsztat boche\u0144skiego malarza Aleksandra Miklasi\u0144skiego w 1876 r. w nietypowej dla malowide\u0142 \u015bciennych technice olejnej, warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na b\u0142. Wincentego, zwanego Kad\u0142ubkiem czy \u015bw. Izydora, patrona rolnik\u00f3w przedstawionego w regionalnym stroju ludowym, jak r\u00f3wnie\u017c na umieszczon\u0105 nad wej\u015bciem do zakrystii posta\u0107 \u00f3wczesnego Pontifexa, pp. Piusa IX. Zas\u0142yn\u0105\u0142 on dokumentem opublikowanym w 1864 r. (formalnie by\u0142 to za\u0142\u0105cznik do encykliki Quanta cura<\/em>) pn. Syllabus Errorum<\/em>. Stanowi\u0142 on spis idei pot\u0119pianych w\u00f3wczas przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich i pogl\u0105dy teologiczno-filozoficzne, wzgl\u0119dnie moralne i s\u0105dy historyczne, prawne oraz polityczne na temat Ko\u015bcio\u0142a. Streszczono je i zdefiniowano z prawnicz\u0105 \u015bcis\u0142o\u015bci\u0105. Wszystkie uzna\u0142 Pius IX za b\u0142\u0119dne, nie wskazuj\u0105c jednak, kt\u00f3re formalnie stanowi\u0142yby herezj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jak czytamy na stronie parafialnej, w materiale opracowanym przez Rafa\u0142a Pajora: <\/p>\n\n\n\n

“Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten pozostaje jednym z lepszych przyk\u0142ad\u00f3w \u015bredniowiecznego budownictwa sakralnego w Ma\u0142opolsce. Zachowa\u0142 niemal wszystkie cechy stylowe. Jest to budowla orientowana o konstrukcji zr\u0119bowej. W jej bryle mo\u017cna  wyr\u00f3\u017cni\u0107 wielobocznie zamkni\u0119te prezbiterium i nieco szersz\u0105 naw\u0119. Przy prezbiterium od p\u00f3\u0142nocy zbudowano zakrysti\u0119. Zakrystia pocz\u0105tkowo by\u0142a dost\u0119pna jedynie od wn\u0119trza \u015bwi\u0105tyni, co lepiej zabezpiecza\u0142o przechowywane w niej drogie sprz\u0119ty liturgiczne. Okna w \u015bwi\u0105tyni  umieszczono od strony po\u0142udniowej, co by\u0142o podyktowane wzgl\u0119dami klimatycznymi oraz symbolicznymi \u2013 wierzono bowiem, \u017ce po p\u00f3\u0142nocnej stronie czaj\u0105 si\u0119 diab\u0142y i straszliwe dla mieszka\u0144c\u00f3w \u015bredniowiecza si\u0142y z\u0142a. Zapewnia\u0142o najlepsze o\u015bwietlenie wn\u0119trza i r\u00f3wnocze\u015bnie podkre\u015bla\u0142o odcinanie si\u0119 wsp\u00f3lnoty ko\u015bcielnej od z\u0142ego. Jedno okno umieszczono we wschodniej \u015bcianie zamkni\u0119cia prezbiterium i jest mniejsze od pozosta\u0142ych. Zosta\u0142o ono w p\u00f3\u017aniejszym okresie przys\u0142oni\u0119te barokowym o\u0142tarzem, a w XIX wieku podczas remontu ko\u015bcio\u0142a przykryte z zewn\u0105trz deskowaniem. Otwory wej\u015bciowe umieszczono od zachodu i po\u0142udnia. Zdobi\u0142y je portale wyci\u0119te w o\u015bli grzbiet o charakterystycznym, g\u0142\u0119bokim, wysoko zaostrzonym wyci\u0119ciu i fazowanych profilach. Najbardziej charakterystyczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jest konstrukcja dachowa, pozwalaj\u0105ca dok\u0142adniej datowa\u0107 czas powstania ko\u015bcio\u0142a. Wn\u0119trze nakryte stropem p\u0142askim, z zaskrzynieniami w nawie, maj\u0105cymi szczeg\u00f3lny zwi\u0105zek z konstrukcj\u0105 dachu, z czym zwi\u0105zek ten ma r\u00f3wnie\u017c umieszczenie podci\u0105g\u00f3w w nawie i prezbiterium na osi d\u0142u\u017cszej ko\u015bcio\u0142a. Ca\u0142o\u015b\u0107 pokrywa wysoki i stromy dach o wsp\u00f3lnej kalenicy, wsparty na jednolitej storczykowej wi\u0119\u017abie dachowej o g\u0119sto ustawionych koz\u0142ach wi\u0105zarowych. Krokwie wi\u0119\u017aby nad cz\u0119\u015bci\u0105 nawow\u0105 wspieraj\u0105 si\u0119 na podci\u0105gach w zaskrzynieniach, natomiast storczyki (pionowe elementy wi\u0105zara storczykowego, podwieszone do krokwi za pomoc\u0105 zastrza\u0142\u00f3w i j\u0119tek) pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 wi\u0119zar\u00f3w przenosz\u0105cych obci\u0105\u017cenie strop\u00f3w na krokwie i ich podpory. Poszczeg\u00f3lne wi\u0119zary usztywniaj\u0105 na wzd\u0142u\u017cnej nadwieszone p\u0142atwie, umacniane zastrza\u0142ami przypominaj\u0105ce Krzy\u017c \u015bwi\u0119tego Andrzeja. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142o r\u00f3wnie\u017c zamocowanie krokwi do tram\u00f3w i zr\u0119bu zaczepami, co pozwala\u0142o wprowadzi\u0107 konstrukcj\u0119 silnie zespalaj\u0105c\u0105 w strefie poddasza oba g\u0142\u00f3wne cz\u0142ony budowli odpornej na wypaczenia, uderzenia wiatru czy niekorzystne warunki pogodowe. Konstrukcja taka powodowa\u0142a, \u017ce po\u0142acie dachowe zyskiwa\u0142y charakterystyczne za\u0142amanie. Z\u0142\u0105cza ciesielskie wykonywano wy\u0142\u0105cznie przy u\u017cyciu drewna, stosuj\u0105c odpowiednie zaciosy i ko\u0142ki. \u015aciany budowli postawiono w konstrukcji zr\u0119bowej, polegaj\u0105cej na uk\u0142adaniu poziomych, drewnianych bali jedna na drugiej. Pierwsz\u0105 z nich \u2013 podwalin\u0119 – nara\u017con\u0105 na najwi\u0119ksz\u0105 wilgo\u0107, wykonano z najtwardszego drewna i osadzono na kamieniach podmur\u00f3wki. D\u0142ugo\u015b\u0107 \u015bciany odpowiada\u0142a d\u0142ugo\u015bci bierwion, sporadycznie by\u0142y one tylko \u0142\u0105czone. Naro\u017cniki po\u0142\u0105czone zosta\u0142y za pomoc\u0105 specjalnych naci\u0119\u0107. Dodatkowo w pionie \u015bciany usztywniono drewnianymi ko\u0142kami zwanymi tyblami. R\u00f3wnie\u017c samo miejsce pod budowl\u0119 przygotowano w odpowiedni spos\u00f3b podk\u0142adaj\u0105c drewnian\u0105 konstrukcj\u0119 wzmacniaj\u0105c\u0105 pod\u0142o\u017ce. Pod koniec XVI wieku zosta\u0142y dobudowane soboty, czyli zadaszone podcienia, obiegaj\u0105ce naw\u0119 i prezbiterium. Spe\u0142nia\u0142y one rol\u0119 ochronn\u0105 przed wilgoci\u0105, czasami by\u0142y te\u017c schronieniem dla wiernych przybywaj\u0105cych z odleglejszych miejsc. (…) W roku 1863 wystawiono now\u0105 sygnaturk\u0119 na ko\u015bciele <\/em>i wyremontowano otoczenie \u015bwi\u0105tyni, w kt\u00f3rej ubito nowy sufit pod malowanie<\/em>. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 doczeka\u0142 si\u0119 gruntownego remontu. Klamrami \u015bci\u0105gni\u0119to ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry wskutek oddalenia starych wi\u0119z\u00f3w rozszed\u0142 si\u0119 na 9 cali, przytem dano nowe s\u0142upy tak wewn\u0105trz ko\u015bcio\u0142a jak i zewn\u0105trz <\/em>(cyt. Ksi\u0119gi parafialne). W roku 1880 otaczaj\u0105ce ko\u015bci\u00f3\u0142 soboty zosta\u0142y rozebrane,gonty \u015bci\u0105gni\u0119te a  ko\u015bci\u00f3\u0142 oszalowany deskami zmieni\u0142 diametralnie sw\u00f3j wygl\u0105d zewn\u0119trzny. Mistrzowska konstrukcja spowodowa\u0142a, \u017ce przechylony ju\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 nie rozpad\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie a jedynie rozsun\u0119\u0142y si\u0119 jego \u015bciany. Ju\u017c w sobot\u0119 5.12.1914 zacz\u0119\u0142y lecie\u0107 na ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 gdzie kwaterowali dragoni austr. szrapnele rosyjskie <\/em>(…) a odt\u0105d przez 9 dni t. j. od 6-15 grudnia trwa\u0142a strzelanina od rana do wieczora. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 kilkana\u015bcie granat\u00f3w i szrapneli, pad\u0142a kruchta, o\u0142tarz boczny \u015bw Walentego.<\/em> Ko\u015bci\u00f3\u0142 powa\u017cnie ucierpia\u0142 w grudniu 1914 roku podczas walk wojsk rosyjskich i austriacko-niemieckich \u2013 zosta\u0142a uszkodzona kaplica, gontowy dach, boczny o\u0142tarz \u2013 odbudowa i usuwanie skutk\u00f3w walk trwa\u0142o lat kilkana\u015bcie, niemal\u017ce do czas\u00f3w nast\u0119pnej wojny. Staraniem ksi\u0119dza Ludwika Musia\u0142a wieloletniego proboszcza rajbrockiej parafii, ko\u015bci\u00f3\u0142 powoli odzyskiwa\u0142 swoje pi\u0119kno. Dwa powa\u017cniejsze remonty za jego czas\u00f3w to w roku 1937 przebudowa ch\u00f3ru, odnowienie bocznych o\u0142tarzy i o\u0142tarza w kaplicy oraz odnowienie ko\u015bcio\u0142a na uroczysto\u015b\u0107 700-lecia parafii w roku 1962. Przy odnowie o\u0142tarza pracowa\u0142 Zbigniew Stanis\u0142aw Jaskowski, niegdy\u015b znany polski pi\u0142karz, napastnik, reprezentant Polski i olimpijczyk z Helsinek, a przy konserwacji polichromii pracowali: ks. Stanis\u0142aw Nowak, ks. Jan M\u0142y\u0144czak oraz Henryk Kr\u00f3likowski. (…) Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107 o tym, i\u017c rajbrocki ko\u015bci\u00f3\u0142 to zabytek klasy zerowej, ukazywany we wszystkich opracowaniach ma\u0142opolskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w drewnianych.<\/em> Szkoda jedynie, \u017ce zniszczeniu uleg\u0142a stara drewniana plebania, a spichlerz zosta\u0142 przeniesiony i ustawiony w oddaleniu od ko\u015bcio\u0142a i dzwonnicy \u2013 wszystkie te budowle razem tworzy\u0142y bardzo cenny zesp\u00f3\u0142 architektoniczny, swoisty mini-skansen i w takiej formie by\u0142 on wpisany niegdy\u015b w rejestr zabytk\u00f3w” [za: rajbrot.parafialnastrona.pl].<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\nngg_shortcode_0_placeholder\n\n\n\n