{"id":213,"date":"2012-03-27T16:40:52","date_gmt":"2012-03-27T14:40:52","guid":{"rendered":"http:\/\/dariuszdylag.pl\/?p=213"},"modified":"2026-01-01T21:40:05","modified_gmt":"2026-01-01T20:40:05","slug":"o-pierwszych-tatrzanskich-turystow-niepokoj-intelektualny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/?p=213","title":{"rendered":"O pierwszych tatrza\u0144skich turyst\u00f3w niepok\u00f3j intelektualny"},"content":{"rendered":"

\"\"Przewodniki Arkadiusza Wasielewskiego z obszaru dzisiejszej S\u0142owacji bierze si\u0119 do r\u0119ki z prawdziw\u0105 przyjemno\u015bci\u0105. Zamki i zamczyska S\u0142owacji<\/em> to kolejna porcja rzetelnej wiedzy krajoznawczej, dotycz\u0105cej naszego po\u0142udniowego s\u0105siada, bardzo korzystnie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca si\u0119 na tle szeregu popularnych publikacji o podobnej tematyce, kt\u00f3re w ostatnim czasie ukazuj\u0105 si\u0119 drukiem w j\u0119zyku polskim [zob. np. J. Sz\u0151ll\u0151s, G. Zubriczk\u00fd, Gemer (Malohont) \u2013 przewodnik turystyczny<\/em>, Bratys\u0142awa 2002 czy B. Cisowski, A. Nacher, M. Styczy\u0144ski, Spisz. Od Pienin po Raj<\/em>, Krak\u00f3w 2004]. Po prostu nie da si\u0119 w\u0119drowa\u0107 przez g\u00f3ry S\u0142owacji nie napotykaj\u0105c po drodze zamk\u00f3w i zamczysk oraz kaszteli. Z prawdziwym rozrzewnieniem wspominam jak to w minionym okresie owe zamki, a najcz\u0119\u015bciej ich ruiny, stawa\u0142y si\u0119 dla nas chwilowym przytu\u0142kiem, w kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o rozbi\u0107 namiot. Do dzi\u015b niezapomnianym prze\u017cyciem by\u0142o przypadkowe, nocne odkrycie wykutego w skale, tajnego przej\u015bcia do g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci zamku likawskiego w G\u00f3rach Chocza\u0144skich i nocleg przy \u015bwiecach w jednej z komnat. Stawiali\u015bmy nasze namioty na dziedzi\u0144cach zamk\u00f3w w beskidzkim Zborowie i na mura\u0144skiej Cygance, na tzw. starym zamku liptowskim i wielu innych. Fotografowali\u015bmy sklabi\u0144skie zamkowe kozy w Wielkiej Fatrze oraz widoki z ruin zamk\u00f3w solnych i zb\u00f3jeckich.
\nOd razu napiszmy, \u017ce pewien niepok\u00f3j intelektualny \u2013 kt\u00f3ry jednak b\u0119dzie nam towarzyszy\u0142 podczas ca\u0142ej lektury ksi\u0105\u017cki \u2013 budzi nagminne operowanie w cz\u0119\u015bci historycznej poj\u0119ciem S\u0142owacja (z domy\u015blnie narzucaj\u0105c\u0105 si\u0119 interpretacj\u0105 oznaczaj\u0105c\u0105 pa\u0144stwo s\u0142owackie, a nie ziemie s\u0142owackie). Tylko w dw\u00f3ch miejscach \u2013 na szcz\u0119\u015bcie na pocz\u0105tku i to\u017c samo powt\u00f3rzone na ko\u0144cu (na ok\u0142adce) przewodnika \u2013 uzyskujemy informacj\u0119, \u017ce (\u2026) do XX w. jej<\/em> [tj. obecnej S\u0142owacji] ziemie wchodzi\u0142y w sk\u0142ad Kr\u00f3lestwa W\u0119gier<\/em> (s. 9). Bo problem pojawia si\u0119 w momencie, gdy polski \u2013 dodajmy niezorientowany w meandrach historii tej cz\u0119\u015bci Europy (a takich mamy w\u015br\u00f3d polskich turyst\u00f3w, podejrzewam, wi\u0119kszo\u015b\u0107) \u2013 czytelnik, zasugerowany misj\u0105 Autora, kt\u00f3ry chcia\u0142 przybli\u017cy\u0107 polskim turystom tematyk\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z histori\u0105 S\u0142owacji, jak\u017ce cz\u0119sto przeplataj\u0105c\u0105 si\u0119 z histori\u0105 Polski<\/em> (s. 10), odkryje nie bez zaskoczenia, \u017ce nasza historia przeplata si\u0119 w tym przypadku z histori\u0105 zupe\u0142nie innego kraju. Mianowicie tych\u017ce wcze\u015bniej wymienionych W\u0119gier. Prosz\u0119 tylko rzuci\u0107 okiem na tytu\u0142y podrozdzia\u0142\u00f3w: np. Przybywaj\u0105 Madziarzy<\/em>, Korona \u015awi\u0119tego Stefana<\/em>, Powstania w\u0119gierskie<\/em>.
\nOczywi\u015bcie Autor nie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 inaczej. To przecie\u017c s\u0105 obecnie s\u0142owackie zamki. Brakuje jednak koniecznego w tym przypadku wyja\u015bnienia bardziej szczeg\u00f3\u0142owego. Trudno bowiem zorientowa\u0107 si\u0119 jaki obszar, kt\u00f3rego pa\u0144stwa i w kt\u00f3rym momencie historycznym bierzemy pod uwag\u0119. We\u017amy pierwszy z brzegu przyk\u0142ad: (\u2026) w 1703 r. we wschodniej S\u0142owacji wybuch\u0142o ch\u0142opskie powstanie, na kt\u00f3rego czele stan\u0105\u0142 Franciszek II Rakoczy<\/em> (\u2026). Do ko\u0144ca 1704 r. powsta\u0144cy zaj\u0119li prawie ca\u0142e W\u0119gry. Na S\u0142owacji Austriacy utrzymali si\u0119 tylko w Trenczynie<\/em> (\u2026) (s. 39). Pytanie jest nast\u0119puj\u0105ce? O jakie W\u0119gry i jak\u0105 S\u0142owacj\u0119 tutaj chodzi? Czy \u2013 jak si\u0119 domy\u015blam \u2013 obszary \u201eprawie ca\u0142ych\u201d dzisiejszych W\u0119gier (okrojonych po traktacie triano\u0144skim z 4 VI 1920 r. ) i dzisiejszej S\u0142owacji (tej w granicach z 1993 r.), czy \u201eprawie ca\u0142ych\u201d XVIII-wiecznych ziem w\u0119gierskich (rz\u0105dzonych przez Habsburg\u00f3w wraz z dzisiejsz\u0105 S\u0142owacj\u0105 w\u0142\u0105cznie) i dzisiejszych ziem s\u0142owackich? Albo nieco wcze\u015bniejsze przyk\u0142ady zbite w s\u0142owacko-w\u0119gierskie konteksty: Wi\u0119kszo\u015b\u0107 koszt\u00f3w zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem g\u00f3rnow\u0119gierskiego systemu obronnego spad\u0142a na barki s\u0142owackiego ch\u0142opa. St\u0105d te\u017c na S\u0142owacji straszliwie nasili\u0142 si\u0119 ucisk ni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych<\/em> (\u2026) (s. 35); Wiosn\u0105 1633 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 kolejna wojna Austrii z Turcj\u0105. Pot\u0119\u017cna armia osma\u0144ska wtargn\u0119\u0142a do po\u0142udniowo-zachodniej S\u0142owacji<\/em> (s. 37); Zachodnia i \u015brodkowa S\u0142owacja zosta\u0142y zaj\u0119te praktycznie bez walki, wi\u0119kszy op\u00f3r Austriacy spotkali na wschodzie. Leopold okaza\u0142 si\u0119 prawdziwym katem zdobytych s\u0142owackich zamk\u00f3w<\/em> (\u2026) (s. 38). Powt\u00f3rzmy wi\u0119c: Czy chodzi tutaj o XVII-wiecznie ziemie w\u0119gierskie (podzielone na trzy cz\u0119\u015bci: tureck\u0105, siedmiogrodzk\u0105 i rz\u0105dzon\u0105 przez habsburskich kr\u00f3l\u00f3w w\u0119gierskich cz\u0119\u015b\u0107 z dzisiejsz\u0105 S\u0142owacj\u0105) czy dzisiejsze ziemie s\u0142owackie? Gdyby \u2013 tak jak to mamy w niekt\u00f3rych przypadkach: W po\u0142owie XIV w.<\/em> (\u2026) na terenie obecnej S\u0142owacji znalaz\u0142o si\u0119 w ca\u0142o\u015bci 13 komitat\u00f3w<\/em> (s. 19) \u2013 doda\u0107 dookre\u015blenie \u201eobecnej, dzisiejszej S\u0142owacji\u201d, sprawa by\u0142aby za\u0142atwiona. Ale w takim razie lepiej chyba napisa\u0107 wcze\u015bniej kilka historycznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w wi\u0119cej [Chyba, \u017ce Autorowi chodzi\u0142o w\u0142a\u015bnie o pomini\u0119cie \u2013 zapewne z przyczyn tzw. politycznej poprawno\u015bci<\/em> \u2013 owych historycznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. W takim razie lepiej by\u0142o \u2013 wzorem szeregu s\u0142owackich publikacji nt. zamk\u00f3w, w kt\u00f3rych w og\u00f3le nie pojawia si\u0119 wyra\u017cenie Magyar (Ma\u010far)<\/em>; zob. np.: Hrady boli opevnen\u00fdmi sidlami b\u00fdval\u00fdch vl\u00e1dcov<\/em>\u2026 itd.,[cyt. z:] V. B\u00e1rta, J. Liptay, Hrady, z\u00e1mky, ka\u0161tiele na Slovensku<\/em>, Ba\u0144ska Bystrzyca 1994, s. 11 \u2013 ca\u0142kowicie zrezygnowa\u0107 z cz\u0119\u015bci historycznej], ni\u017c (no, w\u0142a\u015bnie) do co drugiego zdania dodawa\u0107 owe dookre\u015blenia.
\nNie spos\u00f3b w kr\u00f3tkiej recenzji zaj\u0105\u0107 si\u0119 wszystkimi wymienionymi w tre\u015bci obiektami. Prosz\u0119 Szanownych Czytelnik\u00f3w o wybaczenie (tyle by jeszcze cz\u0142owiek chcia\u0142 doda\u0107 o polskim okresie 5-gwiazdkowego lubowelskiego zamku\u2026), poniewa\u017c skorzysta\u0142em tutaj z okazji i \u201eupiek\u0142em\u201d poniek\u0105d w\u0142asn\u0105 piecze\u0144. Mianowicie, przegl\u0105daj\u0105c strony dotycz\u0105ce 4\u00bd-gwiazdkowego zamku kie\u017cmarskiego (s. 56-61), z pewnym-takim rozczarowaniem przeczyta\u0142em 2 (s\u0142ownie: dwa) zdania na temat rodziny \u0141askich. A przecie\u017c w prawie ka\u017cdym [zob. np. M. Lewan, Zarys dziej\u00f3w turystyki w Polsce<\/em>, Krak\u00f3w 2004, s. 15. Napisa\u0142em \u201eprawie ka\u017cdym\u201d, poniewa\u017c np. w pracy J. Gaja, Zarys historii turystyki w Polsce<\/em>, Warszawa 2003, r\u00f3wnie\u017c nie znajdziemy informacji o pierwszych, znanych z nazwiska turystach tatrza\u0144skich] podr\u0119czniku do historii turystyki pojawia si\u0119 magiczna zaiste data, a w\u0142a\u015bciwie rok 1565, kiedy to odby\u0142a si\u0119 pierwsza, udokumentowana na pi\u015bmie wyprawa turystyczna w Tatry. Trzydniowa wycieczka Polki, Beaty \u0141askiej \u2013 tej osoby pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w ksi\u0105\u017cce Wasielewskiego \u2013 enigmatycznie odnotowana w \u00f3wczesnych kronikach, dzi\u015b jeszcze rozpala wyobra\u017ani\u0119 i pobudza do tworzenia legend, sprzecznych cz\u0119sto z historycznymi faktami. Zainteresowanych odsy\u0142am do odno\u015bnej literatury [zob. np. D.Dyl\u0105g, Hladomornia ksi\u0119\u017cnej Beaty\u2026 , czyli jak rodz\u0105 si\u0119 mity<\/em>, \u201eTatry\u201d 2005, nr 2, s. 91-92]. Tutaj kr\u00f3tko: samodzieln\u0105 wycieczk\u0119 Beaty \u0141askiej i jej p\u00f3\u017aniejsze uwi\u0119zienie w wie\u017cy kie\u017cmarskiego zamku nale\u017cy wpisa\u0107 mi\u0119dzy bajki [Owe mylne informacje m.in. [w:] N. Bar\u00e1thov\u00e1, Ke\u017emarsk\u00fd hrad<\/em>, Martin 1989, s. 26. W polskiej literaturze pi\u0119tnowa\u0142 ich powt\u00f3rzenia T. Borucki w recenzji pt. \u201eBezdro\u017ca\u201d na spiskich manowcach\u2026 <\/em>\u201eP\u0142aj\u201d 2004, nr 29, s. 157]. Wybra\u0142a si\u0119 bowiem razem ze swoim \u015bwie\u017co po\u015blubionym \u2013 i zreszt\u0105 urodzonym na kie\u017cmarskim zamku w 1536 r. \u2013 ma\u0142\u017conkiem Olbrachtem. Wzmiank\u0119 o tym wydarzeniu znajdujemy w kronice z miejskiego archiwum kie\u017cmarskiego, pt. Connotatio Chronologica Civ. Kesmark ab Anno 1521-1618<\/em>. W 1933 r. udokumentowa\u0142 udzia\u0142 Olbrachta w pami\u0119tnej wycieczce w monografii liceum kie\u017cmarskiego [za\u0142o\u017conego w 1533 r. przez Hieronima \u0141askiego, ojca Olbrachta] prof. Johann Lipt\u00e1k. Trzeba r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107 o powsta\u0142ym w owym czasie obrazie, wisz\u0105cym obecnie w zamkowym muzeum, na kt\u00f3rym przedstawiono obojga \u0141askich w powozie, a nad nimi napis \u201eALBERT v. LASKY 1565\u201d. Trzy lata przed \u015bmierci\u0105 \u0141askiej jej marnotrawny ma\u0142\u017conek poj\u0105\u0142 we Francji za \u017con\u0119 pann\u0119 Sabin\u0119 de Sev\u00e9. Zapomnia\u0142 przy tym poinformowa\u0107 pann\u0119 m\u0142od\u0105 i udzielaj\u0105cych \u015blubu ksi\u0119\u017cy, \u017ce w Kie\u017cmarku (a nast\u0119pnie w Koszycach) \u017cyje jego jak najbardziej oficjalna \u017cona, Beata. \u0141aska zosta\u0142a pochowana na zamku kie\u017cmarskim, ale z powodu gruntownej przebudowy zamku przez w\u0119giersk\u0105 rodzin\u0119 Th\u00f6kh\u00f6ly nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden \u015blad poch\u00f3wku.
\nJako zwolennik u\u017cywania polskich nazw [kt\u00f3re s\u0105 niejednokrotnie starszej proweniencji ni\u017c s\u0142owackie. Pisa\u0142em o tym m.in. w recenzji poprzedniego przewodnika A. Wasielewskiego (zob. D. Dyl\u0105g, Wok\u00f3\u0142 \u201eWielkiej Fatry\u201d \u2013 dywagacje<\/em>, \u201eP\u0142aj\u201d 2003, nr 27)], z ca\u0142kowitym zrozumieniem przyj\u0105\u0142em wyst\u0119powanie nazw w pisowni s\u0142owackiej. Nie istnieje bowiem dobra wsp\u00f3\u0142czesna mapa S\u0142owacji z inn\u0105 ni\u017c s\u0142owacka czy w\u0119gierska pisowni\u0105. A przecie\u017c nie da si\u0119 dotrze\u0107 do obiekt\u00f3w, po kt\u00f3rych osta\u0142y si\u0119 jedynie przysypane ziemi\u0105 i zaros\u0142e ro\u015blinno\u015bci\u0105 fundamenty, bez w miar\u0119 dok\u0142adnej mapy. Osobn\u0105 kwesti\u0105 jest nazewnictwo w\u0119gierskie. Mimo pogrupowania zamk\u00f3w wed\u0142ug dawnych w\u0119gierskich komitat\u00f3w, jedynie z rzadka pojawia si\u0119 historyczna w\u0119gierska nazwa zamku. Jako absolutne curiosum<\/em> nale\u017cy przyj\u0105\u0107 zastosowanie spolszczenia w\u0119gierskiej nazwy zamku Palocsa (s. 326, 1\u00bd gwiazdki) na pochodz\u0105cy z j\u0119zyka s\u0142owackiego \u201ePlawecz\u201d, w miejsce istniej\u0105cej z dawna w polskiej literaturze nazwy \u2013 P\u0142awiec [zob. np. M. Or\u0142owicz, Ilustrowany przewodnik po Galicji, Bukowinie, Spiszu, Orawie i \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim<\/em>, Lw\u00f3w 1919, s. 409 i 464. Na marginesie:<\/em> Ciekawie w powy\u017cszym kontek\u015bcie brzmi\u0105 zdania, kt\u00f3re ten\u017ce Or\u0142owicz opublikowa\u0142 pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej, w swoim Przewodniku po Europie. Europa Wschodnia i \u015arodkowa (Rosja, Austro-W\u0119gry, Niemcy i Szwajcaria)<\/em>, t. 1, wyd. 3, Krak\u00f3w 1914, s. 255: S\u0142owacy, ten najbli\u017cszy polskiemu nar\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, wiedzie ci\u0119\u017ckie \u017cycie pod panowaniem w\u0119gierskim<\/em>. (\u2026) Z brutalno\u015bci\u0105, id\u0105c\u0105 w zawody z pruskim hakatyzmem, rz\u0105d madziarski prze\u015bladuje j\u0119zyk s\u0142owacki i d\u0105\u017cy do zupe\u0142nego wynarodowienia S\u0142owak\u00f3w. Madziaryzacja przenika wszystko: j\u0119zyk, zwyczaje, imiona w\u0142asne, nazwy miejscowo\u015bci<\/em> (\u2026). Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, w powy\u017cszym temacie, r\u00f3wnie interesuj\u0105co wypowiada si\u0119 Jerzy M. Roszkowski: Pomimo rzeczywi\u015bcie twardego, wr\u0119cz represyjnego charakteru wewn\u0119trznej polityki w\u0119gierskiej na prze\u0142omie XIX i XX w., wobec mniejszo\u015bci narodowych, S\u0142owacy i tak korzystali ze znacznie lepszych warunk\u00f3w rozwoju swojej rodzimej kultury ni\u017c licz\u0105ca ponad sto tysi\u0119cy ludno\u015b\u0107 polskiego pochodzenia (Spiszacy, Orawianie, g\u00f3rale czadeccy i mieszka\u0144cy polskich \u201ewysp j\u0119zykowych\u201d), nie maj\u0105ca w\u0142asnych szk\u00f3\u0142, wydawnictw, a tak\u017ce mo\u017cliwo\u015bci korzystania z j\u0119zyka polskiego w Ko\u015bciele<\/em> (J. M. Roszkowski, Glosa w sprawie Frydmana na Spiszu<\/em>, \u201eWierchy\u201d 2007 (73), s. 291)].
\nW\u0105tpliwo\u015bci musi budzi\u0107 ponadto pomini\u0119cie kaszteli. Czy faktycznie na obecnej S\u0142owacji miano ka\u0161tel<\/em> [Przy okazji:<\/em> Spolszczone wyra\u017cenie \u201ekasztel\u201d pochodzi od \u0142aci\u0144skiego castellum<\/em>, czyli \u201ezameczek\u201d. R\u00f3wnie\u017c od s\u0142owa castellum<\/em>, od ok. XV w., przyj\u0119to w Polsce nazywa\u0107 wszystkie \u015bwi\u0105tynie \u0142aci\u0144skie, czyli \u201eko\u015bcio\u0142y\u201d (do tej pory nazywane \u201ecerkwiami\u201d od greckiego kyriakon<\/em>, a wi\u0119c \u201epa\u0144ski\u201d; nast\u0119pnie nazwa ta osta\u0142a si\u0119 jedynie dla \u015bwi\u0105ty\u0144 chrze\u015bcija\u0144skiego obrz\u0105dku wschodniego)] przys\u0142uguje tylko \u201emniejszym pa\u0142acom\u201d (s. 13)? We\u017amy przyk\u0142adowo takie Humenne. Monumentalny, czteroskrzyd\u0142owy kasztel z wie\u017cami w naro\u017cnikach powsta\u0142 na skutek przebudowania w stylu renesansowym starego, pochodz\u0105cego z prze\u0142omu XIII i XIV wieku, otoczonego fos\u0105, obronnego zamku w\u0119gierskiej (acz o korzeniach francusko-w\u0142oskich) rodziny Drughet\u00f3w. A po co dodano ufortyfikowane klasztory i na dok\u0142adk\u0119\u2026 celtyckie grodzisko Hawranek (Gawronek<\/em> ;-)) (s. 77) z rekonstrukcj\u0105 osady, b\u0119d\u0105c\u0105 bez w\u0105tpienia efektem radosnej tw\u00f3rczo\u015bci ru\u017comberskich muzealnik\u00f3w? No, ale przecie\u017c zawsze mo\u017cna do takiej osady wpuszcza\u0107 naiwnych turyst\u00f3w za biletami wst\u0119pu i prowadzi\u0107 ca\u0142kiem zyskown\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105. Czy\u017c nie? A prosz\u0119 mi powiedzie\u0107 na koniec: Czym r\u00f3\u017cni si\u0119 zamek przeciwturecki od twierdzy przeciwtureckiej, h\u0119? Przy takim ogromie fakt\u00f3w historycznych jednostronicowy \u2013 bo pisany z podw\u00f3jn\u0105 interlini\u0105 \u2013 spis literatury to chyba jaki\u015b \u017cart (s. 343-344)? I jeszcze szczypta dziegciu pod adresem Redakcji (a mo\u017ce Wydawcy?). Zdublowanie czarno-bia\u0142ej (s. 62) i barwnej (po s. 96) ilustracji zamku we wsi Markuszowce mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o b\u0142\u0119dach redakcyjnych lub braku staranno\u015bci podczas sk\u0142adu. Chocia\u017c swoj\u0105 drog\u0105 w takim przewodniku po Gorganach, wydanym r\u00f3wnie\u017c przez \u201eRewasz\u201d, podobnie powt\u00f3rzono zdj\u0119cie Skitu Maniawskiego. Musia\u0142y w takim razie sk\u0142ad robi\u0107 r\u00f3\u017cne osoby, bo gorga\u0144skich zdj\u0119\u0107 autor przes\u0142a\u0142 ok. trzy tysi\u0105ce.
\nArkadiusz Wasielewski, Zamki i zamczyska S\u0142owacji<\/em>, Pruszk\u00f3w 2008, s. 351.<\/strong><\/p>\n

\"Postaw<\/p>\n

Je\u015bli podobaj\u0105 Ci si\u0119 publikowane tutaj tre\u015bci i chcesz wesprze\u0107 moj\u0105 prac\u0119,
mo\u017cesz postawi\u0107 mi wirtualn\u0105 kaw\u0119.
Mn\u00f3stwo serdeczno\u015bci!<\/i><\/b><\/a><\/p>\n

<\/center><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przewodniki Arkadiusza Wasielewskiego z obszaru dzisiejszej S\u0142owacji bierze si\u0119 do r\u0119ki z prawdziw\u0105 przyjemno\u015bci\u0105. Zamki i zamczyska S\u0142owacji to kolejna porcja rzetelnej wiedzy krajoznawczej, dotycz\u0105cej naszego po\u0142udniowego s\u0105siada, bardzo korzystnie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca si\u0119 na tle szeregu popularnych publikacji o podobnej tematyce, kt\u00f3re w ostatnim czasie ukazuj\u0105 si\u0119 drukiem w j\u0119zyku polskim [zob. np. J. Sz\u0151ll\u0151s, G. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":19388,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[219,33],"tags":[55,32,34,157],"class_list":{"0":"post-213","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-dawnosc","8":"category-rec","9":"tag-beata-i-olbracht-lascy","10":"tag-recenzje","11":"tag-slowacja","12":"tag-wegry","13":"czr-hentry"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/213","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=213"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/213\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19844,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/213\/revisions\/19844"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/19388"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=213"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=213"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=213"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}