{"id":6764,"date":"2019-07-18T12:51:29","date_gmt":"2019-07-18T10:51:29","guid":{"rendered":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/?p=6764"},"modified":"2024-08-03T13:53:19","modified_gmt":"2024-08-03T11:53:19","slug":"izraelickie-znaki-nagrobne-na-cmentarzu-wojennym-nr-60","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/?p=6764","title":{"rendered":"Muzu\u0142ma\u0144skie i \u017cydowskie znaki nagrobne na cmentarzach wojennych nr 58 i 60"},"content":{"rendered":"\n

Zacznijmy od galerii zdj\u0119\u0107 z lipca 2019 r.: ngg_shortcode_0_placeholder Potem wejd\u017amy na przyk\u0142adowe dwie strony internetowe, np. t\u0105 https:\/\/www.lemko.pl\/czytelnia\/macewa-mendela-broda\/<\/a> albo t\u0105 http:\/\/lemkowyna.blogspot.com\/2013\/01\/cmentarz-wojenny-nr-60-magura-maastowska.html<\/a>, no i wreszcie tak\u0105 http:\/\/austro-wegry.eu\/viewtopic.php?t=98. Te dwie pierwsze, to mniej-wi\u0119cej obraz przeci\u0119tnego stanu wiedzy w powy\u017cszym temacie tego wpisu. Ostatni\u0105 stron\u0119 podaj\u0119 nie bez pewnych obaw, zwi\u0105zanych z komentarzem internauty kryj\u0105cego si\u0119 pod pseudonimem “Ursus”, kt\u00f3ry ju\u017c raz napomina\u0142 (cyt.) administratora strony pewnej szko\u0142y ko\u0142o Jaros\u0142awia, \u017ceby nie r\u017cn\u0105\u0142 z postu KG bez podania \u017ar\u00f3d\u0142a<\/em><\/a>. Co prawda podanie odno\u015bnika, to przecie\u017c nie “r\u017cni\u0119cie z postu”, ale i tak jestem pe\u0142en obaw czy przypadkiem “Ursus” nie \u2013 i tu zn\u00f3w do\u015b\u0107 dowolny cytat \u2013 “pogoni mi kota w internecie”, bo zamierzam w nast\u0119pnej wolnej chwili ca\u0142kiem sporo “zer\u017cn\u0105\u0107” z “KG” na potrzeby niniejszego wpisu…<\/p>\n\n\n\n

A pierwsza istotna informacja jest taka, \u017ce za spraw\u0105 Waldemara H\u00fcbnera, Leszka Brzozowskiego i Miros\u0142awa \u0141opaty z Gorlic stan\u0119\u0142a w 2002 r. odtworzona w miar\u0119 dok\u0142adnie macewa na grobie Lst. Jg. Mendla Broda na cmentarzu wojennym nr 60, projektu Duszana Samhuela Jurkowicia, po\u0142o\u017conym na Prze\u0142\u0119czy Ma\u0142astowskiej w Beskidzie Niskim. Szerzej na ten temat napisa\u0142 M. \u0141opata na \u0142amach “Magur” 2003, w artykule pt. Groby \u017cydowskich \u017co\u0142nierzy na cmentarzach I wojny \u015bwiatowej w Beskidzie Niskim<\/a><\/em>. Jeden z ciekawszych fragment\u00f3w brzmi (s. 12): “Przy poch\u00f3wkach \u017byd\u00f3w stosowano zasad\u0119, aby chowa\u0107 ich na mo\u017cliwie najbli\u017cszym kirkucie, jednak\u017ce czasem okazywa\u0142o si\u0119 to niewykonalne (ze wzgl\u0119du na odleg\u0142o\u015b\u0107 lub fakt nierozpoznania wyznania pochowanego). Mog\u0142o si\u0119 okaza\u0107 dopiero po dok\u0142adnym przejrzeniu list ewidencyjnych, \u017ce dany \u017co\u0142nierz, pochowany na chrze\u015bcija\u0144skim cmentarzu wojennym, to \u017byd. Taka pomy\u0142ka mog\u0142a by\u0107 spowodowana niejednokrotnie brakiem w\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy popularnego i powszechnie stosowanego ju\u017c w owym czasie w armii niemieckiej blaszanego znaku rozpoznawczego (popularnie zwanego nie\u015bmiertelnikiem). Tak wi\u0119c najprawdopodobniej w ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b \u00f3w Mendel Brod znalaz\u0142 si\u0119 pomi\u0119dzy pochowanymi na cmentarzu nr 60 na Prze\u0142\u0119czy Ma\u0142astowskiej. P\u00f3\u017aniej zdecydowano nie przenosi\u0107 ju\u017c zw\u0142ok i zmar\u0142ego uczczono nagrobkiem odmiennym od pozosta\u0142ych lecz doskonale dopasowanym do reszty drewnianego wystroju cmentarza. W tym miejscu mo\u017cna zada\u0107 pytanie: jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce przy tak licznych remontach nie wykonano tego nagrobka ponownie, co wi\u0119cej na jego miejscu postawiono krzy\u017c?”.
Autor s\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce Brodowi postawiono od razu, zaprojektowan\u0105 przez Jurkowicia, macew\u0119. Widzimy j\u0105 przyk\u0142adowo na fotografii z 1933 r., autorstwa Romana Reinfussa<\/a>, opublikowan\u0105 w artykule pt. Cmentarze, na kt\u00f3rych nie zap\u0142on\u0105 \u015bwiat\u0142a. Cmentarze wojskowe w Ma\u0142opolsce. Historia ich powstania. Spos\u00f3b budowy. Zapomniane cmentarze niszczej\u0105<\/em>, pomieszczonym w dodatku do “Ilustrowanego Kuriera Codziennego” 1933, nr 301, pod nazw\u0105 “Kurier Literacko-Naukowy” nr 44. Dwa lata p\u00f3\u017aniej Reinfuss opublikowa\u0142 wi\u0119kszy materia\u0142 pt. Cmentarze wojenne na \u0141emkowszczy\u017anie<\/em>, w roczniku Polskiego Towarzystwa Tatrza\u0144skiego “Wierchy” 1935, s. 109-116. Inn\u0105 spraw\u0105 jest, \u017ce by\u0142a to bez w\u0105tpienia jedna z kilku macew istniej\u0105cych wtedy na owym cmentarzu. ngg_shortcode_1_placeholder Jak i kiedy znikn\u0119\u0142y pozosta\u0142e macewy i czy w og\u00f3le sta\u0142y od pocz\u0105tku na nagrobkach \u017cydowskich \u017co\u0142nierzy? Czas tedy “r\u017cn\u0105\u0107” z “KG”, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c s\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce wielu \u017co\u0142nierzy wyznania moj\u017ceszowego spocz\u0119\u0142o na cmentarzach wojennych, zwykle pod krzy\u017cami. Mo\u017ce i nawet Lst. Jg. Jakob Gutmann z cmentarza nr 60 \u2013 patrz zdj\u0119cie poni\u017cej<\/a> \u2013 kt\u00f3ry po ostatnim remoncie nadal spoczywa pod krzy\u017cem? M. \u0141opata suponuje (s. 12-13), \u017ce macewy mogli usun\u0105\u0107 te\u017c w czasie II wojny \u015bwiatowej niemieccy nazi\u015bci z jednostek Wehrmachtu (np. z jednostki, kt\u00f3ra odnawia\u0142a cmentarz nr 55 w G\u0142adyszowie \u2013 tu istniej\u0105ca do dzisiaj inskrypcja na kamiennym cokole krzy\u017ca<\/a>). Przy ekshumacjach i przenoszeniu do zbiorowych mogi\u0142 mogli te\u017c nie zosta\u0107 prawid\u0142owo, tzn. wg w\u0142a\u015bciwego wyznania, rozpoznani muzu\u0142manie z bo\u015bniacko-hercegowi\u0144skiego c. i k. 4. pu\u0142ku piechoty<\/a>, kt\u00f3rzy s\u0105 pochowani pod krzy\u017cami na magurskich cmentarzach wojennych nr 58<\/a>, 59 i 63. A przyk\u0142ad muzu\u0142ma\u0144skiego zwie\u0144czenia mo\u017cna zobaczy\u0107 chocia\u017cby na cmentarzu pod klasztorem bernardyn\u00f3w w Kalwarii Zebrzydowskiej \u2013 pochowano tu zmar\u0142ego 8 pa\u017adziernika 1914 r., z ran lub choroby, Inf. Nasira Basicia z tego\u017c samego bo\u015bniacko-hercegowi\u0144skiego c. i k. 4. pu\u0142ku piechoty (patrz galeria zdj\u0119\u0107 poni\u017cej<\/a>). Przy okazji nale\u017ca\u0142oby doda\u0107, \u017ce na cmentarzu kalwaryjskim nr 478 zosta\u0142 oznaczony krzy\u017cem poch\u00f3wek jeszcze jednego muzu\u0142manina, r\u00f3wnie\u017c zmar\u0142ego 8 pa\u017adziernika 1914 r., Inf. Huseina Sabicia z bo\u015bniacko-hercegowi\u0144skiego c. i k. 2. pu\u0142ku piechoty (patrz zdj\u0119cie<\/a> z lipca 2020 r., po nielegalnym przeniesieniu owego krzy\u017ca i ca\u0142ego cmentarza w nowe miejsce, na kt\u00f3rym zapisano na tabliczce \u017ale odczytane imi\u0119 Jusin i poprawne nazwisko Sabi\u0107). Inne przyk\u0142ady zwie\u0144cze\u0144 nagrobk\u00f3w \u017co\u0142nierzy z pu\u0142k\u00f3w bo\u015bniackich wyznania muzu\u0142ma\u0144skiego mo\u017cna zobaczy\u0107 m.in. na cmentarzach wojennych w Jod\u0142owej (nr 232), U\u015bciu Jezuickim (nr 251) i Czchowie (nr 297). <\/p>\n\n\n\n

Na czym zatem polega\u0142a trudno\u015b\u0107 z rozpoznaniem wyznania poleg\u0142ego \u017co\u0142nierza armii austro-w\u0119gierskiej? “KG” tak o tym napisa\u0142: “(…) identyfikator (Legitimationskapsel<\/em>) zawiera\u0142 karteczk\u0119 (Legitimationsblatt<\/em>) z r\u0119cznie wpisanymi danymi, w tym wyznawan\u0105 religi\u0105. Problemem by\u0142a szczelno\u015b\u0107 obudowy i trwa\u0142o\u015b\u0107 zapisu, mimo u\u017cywania specjalnych o\u0142\u00f3wk\u00f3w. St\u0105d tak wielu, w por\u00f3wnaniu do armii niemieckiej stosuj\u0105cej blaszane nie\u015bmiertelniki, niezidentyfikowanych \u017co\u0142nierzy austro-w\u0119gierskich. Zgodnie z regulaminem, identyfikator noszono w kieszonce naszytej na wewn\u0119trznej stronie prawej kieszeni spodni i mocowany by\u0142 sznurkiem (Kapselschnur<\/em>) do dziurki guzika kieszeni, wi\u0119c zgubi\u0107 by\u0142o go trudno, natomiast zamoczy\u0107 \u2013 bardzo \u0142atwo”. No i na koniec zacytujmy fragment z ustale\u0144 “KG”, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 zidentyfikowa\u0107 pozosta\u0142ych \u017co\u0142nierzy narodowo\u015bci \u017cydowskiej pochowanych na cmentarzu nr 60: “Wszyscy czterej \u017co\u0142nierze s\u0142u\u017cyli w jednym oddziale, czyli w FJB. 4 i zgin\u0119li 2 maja 1915 w walkach w rejonie Magury Ma\u0142astowskiej. Galicyjski Feldj\u00e4gerbaon Nr. 4 (batalion strzelc\u00f3w polowych) stacjonowa\u0142 przed wybuchem wojny w Braunau (G\u00f3rna Austria), gdzie zosta\u0142 w 1907 roku przeniesiony z Niska. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 s\u0142u\u017c\u0105cych w nim \u017co\u0142nierzy pochodzi\u0142a z okr\u0119gu przemyskiego X korpusu. Wed\u0142ug wykaz\u00f3w austriackich 77% stanu batalionu stanowili Polacy, a 23% inne narodowo\u015bci, jak nale\u017cy si\u0119 domy\u015bla\u0107, w wi\u0119kszo\u015bci Ukrai\u0144cy. \u017byd\u00f3w statystyki nie obejmowa\u0142y. Na podstawie spis\u00f3w poleg\u0142ych, meldunku FJB.4, a tak\u017ce \u201eList strat\u201d mo\u017cna ustali\u0107 kilka informacji o pochowanych \u017co\u0142nierzach \u017cydowskich.
Lst. Jg. Mendel Brod s\u0142u\u017cy\u0142 w 2. kompanii, pochodzi\u0142 ze wsi Jamy ko\u0142o Mielca, do wojska zosta\u0142 powo\u0142any w roku 1915 i zaewidencjonowany w dokumentacji FJB. 4 pod numerem 58. Poni\u00f3s\u0142 \u015bmier\u0107 maj\u0105c 20 lat.
https:\/\/images83.fotosik.pl\/1036\/73e77d … d15med.jpg<\/a>
Lst. Jg. Jakob Gutmann (Guttmann) by\u0142 \u017co\u0142nierzem 3. kompanii, a jego gmin\u0105 przynale\u017cno\u015bci by\u0142a spiska miejscowo\u015b\u0107 \u00dajlubl\u00f3, czyli Nov\u00e1 \u013dubov\u0148a \/ Nowa Lubowla. Urodzi\u0142 si\u0119 w roku 1883, s\u0142u\u017cb\u0119 w batalionie rozpocz\u0105\u0142 w roku 1914, a zarejestrowano go pod numerem 1110.
https:\/\/images84.fotosik.pl\/1037\/f13921 … 690med.jpg<\/a>
Lst. Ptrf. (albo Jg.) Markus Goldhammer by\u0142 w 2. kompanii, pochodzi\u0142 z Wiednia, rocznik 1886.W batalionie od 1914, odnotowany pod numerem 1063.
https:\/\/images81.fotosik.pl\/1038\/8367c4 … d63med.jpg<\/a>
Lst. Jg. Osias Alweis r\u00f3wnie\u017c s\u0142u\u017cy\u0142 w 2. kompanii. Urodzi\u0142 si\u0119 w roku 1886, a pochodzi\u0142 z Rzeszowa. Do s\u0142u\u017cby w batalionie zosta\u0142 powo\u0142any w roku 1915 i zarejestrowano go pod numerem 50.”
https:\/\/images84.fotosik.pl\/1037\/f0ea12 … d9fmed.jpg<\/a><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Lst. Jg. Jakob Gutmann (Guttmann) by\u0142 \u017co\u0142nierzem narodowo\u015bci \u017cydowskiej, s\u0142u\u017cy\u0142 w 3. kompanii 4. “galicyjskiego” batalionu strzelc\u00f3w polowych, a jego gmin\u0105 przynale\u017cno\u015bci by\u0142a spiska miejscowo\u015b\u0107 \u00dajlubl\u00f3, czyli Nov\u00e1 \u013dubov\u0148a \/ Nowa Lubowla. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1883, s\u0142u\u017cb\u0119 w batalionie rozpocz\u0105\u0142 w 1914, a zarejestrowano go pod nr. 1110. Zgin\u0105\u0142 2 maja 1915 r. w rejonie Magury Ma\u0142astowskiej \u0179r\u00f3d\u0142o: http:\/\/austro-wegry.eu\/viewtopic.php?t=98<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

ngg_shortcode_2_placeholder Autor wpisu przekazuje t\u0105 drog\u0105 g\u0142\u0119bokie wyrazy wdzi\u0119czno\u015bci za udost\u0119pnienie w sieci Internet swej kolosalnej wiedzy w powy\u017cszym temacie przez niejakiego “KG”. A poniewa\u017c oryginalne \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 nadal trudno dost\u0119pne, jestem zwolennikiem jej upowszechniania (cho\u0107by w celu zwr\u00f3cenia uwagi na kr\u0105\u017c\u0105ce w sieci i w\u015br\u00f3d niekt\u00f3rych przewodnik\u00f3w beskidzkich ma\u0142o poprawne wersje). Prosz\u0119 r\u00f3wnie\u017c o wybaczenie, \u017ce dopiero teraz zorientowa\u0142em si\u0119, i\u017c pod internetowym pseudonimem “KG”, kryje si\u0119 wybitny znawca tematu i m\u00f3j starszy Kolega ze Studenckiego Ko\u0142a Przewodnik\u00f3w G\u00f3rskich w Krakowie (blacha nr 535), przewodnik beskidzki I klasy, Krzysztof Gardu\u0142a. My\u015bl\u0119, \u017ce warto pokusi\u0107 si\u0119 o wydanie drukiem (chyba, \u017ce o czym\u015b nie wiem), cho\u0107by w celach szkoleniowych czy umo\u017cliwienia poprawnego cytowania, wszystkich post\u00f3w “KG” z forum austro-wegry.eu.<\/p>\n\n\n\n

I sta\u0142o si\u0119. Poni\u017cej galeria zdj\u0119\u0107 z 28 lipca 2024 r. z macewami na mogi\u0142ach \u017co\u0142nierzy pochodzenia \u017cydowskiego z armii austro-w\u0119gierskiej:<\/p>\n\n\n\nngg_shortcode_3_placeholder\n\n\n\n

Jeszcze na koniec o elementach chrze\u015bcija\u0144skich na cmentarzu nr 60: Mianowicie za rz\u0119dami kwater grobowych wznosi si\u0119 zbudowana z drewnianych belek \u0142\u0105czonych na zr\u0105b drewniana kaplica (wn\u0119trze jest niedost\u0119pne), pokryta gontowym dachem zwie\u0144czonym charakterystycznym szczytem ze skrzy\u017cowanych belek. Tu\u017c pod nim znajduje si\u0119 p\u0142askorze\u017aba w drewnie, autorstwa czeskiego rze\u017abiarza Adolfa Ka\u0161para, przedstawiaj\u0105ca kopi\u0119 obrazu Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej. Odnowiona swego czasu w kolorze, obecnie przywr\u00f3cono jej barwy ciemnego i jasnego drewna. Pod spodem, na desce, widnieje inskrypcja, autorstwa Hansa Hauptmanna: BLEIB – EINGEDENK – IN – EURES – GL\u00dcCKES – TAGEN, \/ DASS – DIESER – GRUND – VON – HEISSEM – KAMPF – GEGL\u00dcHT, \/ DASS – TODESWUNDEN – TAUSENDE – GETRAGEN, \/ DAMIT – DER – SONNE – EUCH – UMBL\u00dcHT. – Pami\u0119tajcie w swoich pe\u0142nych szcz\u0119\u015bcia dniach, \u017ce na tej ziemi gorza\u0142 zaciek\u0142y b\u00f3j, \u017ce tu tysi\u0105ce odnios\u0142o \u015bmiertelne rany, aby wok\u00f3\u0142 was rozkwita\u0142o b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo s\u0142o\u0144ca.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zacznijmy od galerii zdj\u0119\u0107 z lipca 2019 r.: Potem wejd\u017amy na przyk\u0142adowe dwie strony internetowe, np. t\u0105 https:\/\/www.lemko.pl\/czytelnia\/macewa-mendela-broda\/ albo t\u0105 http:\/\/lemkowyna.blogspot.com\/2013\/01\/cmentarz-wojenny-nr-60-magura-maastowska.html, no i wreszcie tak\u0105 http:\/\/austro-wegry.eu\/viewtopic.php?t=98. Te dwie pierwsze, to mniej-wi\u0119cej obraz przeci\u0119tnego stanu wiedzy w powy\u017cszym temacie tego wpisu. Ostatni\u0105 stron\u0119 podaj\u0119 nie bez pewnych obaw, zwi\u0105zanych z komentarzem internauty kryj\u0105cego si\u0119 pod pseudonimem […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6778,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[219,180],"tags":[76,152,100,157],"class_list":{"0":"post-6764","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-dawnosc","8":"category-sepulcrum","9":"tag-beskid-niski","10":"tag-cmentarze-wojenne","11":"tag-reinfuss","12":"tag-wegry","13":"czr-hentry"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6764","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6764"}],"version-history":[{"count":72,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6764\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18644,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6764\/revisions\/18644"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6778"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6764"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6764"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6764"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}