Po\u0142o\u017cona na p\u00f3\u0142nocnym skraju\nGorgan\u00f3w wie\u015b Starunia jest ewenementem na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105, bowiem tylko tutaj\nzachowa\u0142y si\u0119 szkielety du\u017cych przedstawicieli czwartorz\u0119dowej fauny z tkankami\nmi\u0119kkimi. Znaleziska staru\u0144skie maj\u0105 kolosalne znaczenie dla \u015bwiatowej nauki,\nponiewa\u017c jest to jedyne tego rodzaju stanowisko paleontologiczne na \u015bwiecie. Okazuje\nsi\u0119, \u017ce kostne szcz\u0105tki (w tym np. z\u0119by) du\u017cych ssak\u00f3w czwartorz\u0119dowych\nznajdowano na d\u0142ugo przed staru\u0144skimi odkryciami. Ju\u017c w pierwszej po\u0142owie XVIII\nwieku pisa\u0142 o nich Gabriel Rz\u0105czy\u0144ski. Wzmianki o \u201eprzedpotopowych\u201d ko\u015bciach z\nokolic Przemy\u015bla i Lwowa znajdziemy m.in. w wydanym w 1815 roku dziele O\nziemorodztwie Karpatow i innych gor i rownin Polski<\/em>, autorstwa Stanis\u0142awa\nStaszica. Kilkadziesi\u0105t okaz\u00f3w znalezionych w drugiej po\u0142owie XIX wieku\nzgromadzono w Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia 1907\nroku przedsi\u0119biorstwo g\u00f3rnicze J. Campe i S-ka z Hamburga rozpocz\u0119\u0142o\ndzia\u0142alno\u015b\u0107 w dolinie Wielkiego \u0141ukawca na Ropyszczu opodal wsi Starunia. Na\nlewym zboczu doliny, na parceli zwanej \u201epole Dmytrukowe\u201d, za\u0142o\u017cono now\u0105\nkopalni\u0119 ozokerytu (wosku ziemnego), naturalnego produktu przemian ropy\nnaftowej. W nieca\u0142y miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, w czwartym z kolei szybie, na g\u0142\u0119boko\u015bci\n12 i p\u00f3\u0142 metra robotnicy natrafili na szcz\u0105tki mamuta, kt\u00f3re nast\u0119pnie\nwyrzucano na ha\u0142d\u0119. Jak relacjonowa\u0142 Marian \u0141omnicki, mamucie ciosy ju\u017c przy\nwydobywaniu pogruchotano kilofami, a z poszarpanych kawa\u0142k\u00f3w sk\u00f3ry co lepsze\ncz\u0119\u015bci powykrawali robotnicy na sw\u00f3j u\u017cytek<\/em>. Mimo zwr\u00f3cenia uwagi na\nwykopane szcz\u0105tki przez maszynist\u0119 Witkowskiego i kierownika Lebiedzika,\ndopiero interwencja starosty bohorodcza\u0144skiego, Seweryna Wasilewskiego, przy\nwsparciu samego namiestnika Galicji, Andrzeja Potockiego, sprawi\u0142a, \u017ce prace\ng\u00f3rnicze wstrzymano.<\/p>\n\n\n\n 15 i 18 pa\u017adziernika 1907 roku wykopalisko odwiedzi\u0142y komisje z Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego oraz z Akademii Umiej\u0119tno\u015bci i Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie, kt\u00f3re po stwierdzeniu nadzwyczajnej wa\u017cno\u015bci znaleziska zarz\u0105dzi\u0142y konieczno\u015b\u0107 jego zabezpieczenia. Szcz\u0105tki nast\u0119pnie z\u0142o\u017cono w osobnej szopie i postawiono przed ni\u0105 \u017candarma z posterunku w So\u0142otwinie. Po sensacyjnych doniesieniach prasowych (m.in. w \u201eGazecie Lwowskiej\u201d, \u201eTygodniku Ilustrowanym\u201d, \u201eKurierze Lwowskim\u201d i krakowskim \u201eCzasie\u201d) oraz spektakularnym odebraniu przez s\u0105d powiatowy w Nadw\u00f3rnej jednemu z robotnik\u00f3w kawa\u0142ka sk\u00f3ry mamuciej, pojawi\u0142y si\u0119 wreszcie pierwsze om\u00f3wienia naukowe, m.in. na posiedzeniu Polskiego Towarzystwa Przyrodnik\u00f3w im. Kopernika we Lwowie. Wyartyku\u0142owane wtedy postulaty naukowc\u00f3w nieoczekiwanie spe\u0142ni\u0142 w\u0142a\u015bciciel kopalni wosku ziemnego, Juliusz Campe, kt\u00f3ry wspania\u0142omy\u015blnie podarowa\u0142 szkielet mamuta Muzeum Dzieduszyckich. Tymczasem 6 listopada tego\u017c roku natrafiono oko\u0142o 5 metr\u00f3w ni\u017cej na okryty sk\u00f3r\u0105 \u0142eb z uchem, sk\u00f3ry lewego boku zwierz\u0119cia wraz z lew\u0105 przedni\u0105 nog\u0105 i dwa rogi. Tym razem znaleziono szcz\u0105tki nosoro\u017cca w\u0142ochatego. I ten okaz zosta\u0142 nieodp\u0142atnie przekazany 24 lipca 1908 roku do Lwowa. Nast\u0119pnie badacze zaj\u0119li si\u0119 zg\u0142\u0119bianiem ca\u0142ego szeregu w\u0105tpliwo\u015bci; w tym ciekawego podejrzenia, \u017ce materia\u0142 z czwartego szybu nie znajdowa\u0142 si\u0119 w pierwotnym osadzie, lecz na wt\u00f3rnym z\u0142o\u017cu.<\/p>\n\n\n\n Now\u0105 faz\u0119 wykopalisk podj\u0119to dopiero po 22. latach. Poprzedzono j\u0105 specjaln\u0105 umow\u0105 zawart\u0105 z w\u0142a\u015bcicielem terenu, Moj\u017ceszem Lautmanem ze Stanis\u0142awowa, kt\u00f3ry nast\u0119pnie zosta\u0142 wykonawc\u0105 dalszych prac g\u00f3rniczych przy odnawianiu starego szybu nr IV, zwanego mamutowym. Z ramienia Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci prowadzi\u0142 i nadzorowa\u0142 prace kustosz dzia\u0142u geologicznego Muzeum Fizjograficznego PAU, Eugeniusz Panow. Wed\u0142ug planu rob\u00f3t opracowanego odr\u0119cznie przez Panowa, zacz\u0119to dr\u0105\u017cy\u0107 w odleg\u0142o\u015bci 15 metr\u00f3w od starego nowy szyb, kt\u00f3ry przebi\u0142 stare ha\u0142dy i nasypy, przeszed\u0142 przez czwartorz\u0119dowe gliny i niespodziewanie osi\u0105gn\u0105\u0142 warstwy o odmiennych utworach geologicznych, zawieraj\u0105cych bardzo liczne szcz\u0105tki dobrze zachowanych owad\u00f3w oraz li\u015bci i ga\u0142\u0119zi drzew i krzew\u00f3w. Fauna i flora by\u0142a identyczna z t\u0105 napotkan\u0105 w 1907 roku w szybie \u201eMamut\u201d. Na g\u0142\u0119boko\u015bci 18 metr\u00f3w skierowano si\u0119 poziomym chodnikiem w stron\u0119 starego szybu. <\/p>\n\n\n\n Zacz\u0119to znajdowa\u0107 przedziwne\nrzeczy, np. popalone k\u0142ody, po\u015bcinane ga\u0142\u0119zie, koszyczek z kory drzewnej\ns\u0142u\u017c\u0105cy miejscowej ludno\u015bci do zbierania owoc\u00f3w lasu oraz drewnian\u0105 szufelk\u0119\nwykonan\u0105 stalowym narz\u0119dziem. Wyja\u015bni\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b tajemnica z 1907 roku.\nOkaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142 to materia\u0142 wydobyty wcze\u015bniej z jakiego\u015b woskowego szybu,\na nast\u0119pnie wrzucony z powrotem wraz ze znalezionymi wtedy szcz\u0105tkami du\u017cych\nzwierz\u0105t oraz okoliczn\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. Szczeg\u00f3lnie da\u0142y do my\u015blenia przedmioty\nwykonane przez wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka. Prawdopodobnie mamuta i nosoro\u017cca\nw\u0142ochatego znaleziono ju\u017c wcze\u015bniej, zasypano i ponownie \u201eodkryto\u201d. Istniej\u0105ce\nprzekazy z ko\u0144ca XIX wieku sugerowa\u0142y ju\u017c wcze\u015bniejsze znalezienie ko\u015bci mamuta\nw innym staru\u0144skim szybie; m\u00f3wiono tak\u017ce o rogu, kt\u00f3rego oznaczeniem nikt si\u0119\nnie zaj\u0105\u0142. Niestety, \u017cadne dodatkowe informacje na ten temat si\u0119 nie zachowa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n W \u015brod\u0119, 23 pa\u017adziernika 1929 roku,\nw bocznej \u015bcianie chodnika, w odleg\u0142o\u015bci niewiele ponad 3 metry od starego szybu,\nznaleziono zachowanego w ca\u0142o\u015bci, ze sk\u00f3r\u0105 i mi\u0119\u015bniami, nosoro\u017cca w\u0142ochatego\np\u0142ci \u017ce\u0144skiej. Zwierz\u0119 by\u0142o u\u0142o\u017cone na grzbiecie i zwr\u00f3cone g\u0142ow\u0105 w kierunku\npo\u0142udniowo-wschodnim, a swoj\u0105 lew\u0105 stron\u0105 przypiera\u0142o do osad\u00f3w tworz\u0105cych\nprzypuszczalnie stromy brzeg czwartorz\u0119dowej doliny. Tymczasem w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci\nchodnika natrafiono na fragmenty szkieletu dw\u00f3ch kolejnych nosoro\u017cc\u00f3w,\nu\u0142o\u017conych w tym samym kierunku co kompletny okaz. Mo\u017cna by\u0142o teraz wywnioskowa\u0107,\n\u017ce owe trzy nosoro\u017cce by\u0142y wleczone przez wezbrane powodzi\u0105 wody rzeki w czasie\njakiej\u015b ogromnej katastrofy \u017cywio\u0142owej. Trudne zadanie wydobycia ca\u0142ego i\nnieuszkodzonego zwierz\u0119cia wymaga\u0142o wykopania nowego szybu przystosowanego\nspecjalnie do wyci\u0105gni\u0119cia niezwyk\u0142ego okazu. <\/p>\n\n\n\n Roboty ziemne nad wykonaniem kolejnego wykopu podj\u0119li \u017co\u0142nierze z plutonu pionier\u00f3w (saper\u00f3w) 48. pu\u0142ku piechoty ze Stanis\u0142awowa. O post\u0119pach prac informowa\u0142 \u201eIlustrowany Kurier Codzienny\u201d, a p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c miesi\u0119cznik \u201eWszech\u015bwiat\u201d. Nosoro\u017cca wydobyto z szybu na powierzchni\u0119 17 grudnia. Czynno\u015b\u0107 \u0142adowania przez \u017co\u0142nierzy przesi\u0105kni\u0119tego rop\u0105 naftow\u0105 cielska na ruchom\u0105 platform\u0119 by\u0142a filmowana przez przedstawiciela ministerstwa o\u015bwiaty. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce oryginalne fotografie, autorstwa Jerzego Nowaka, \u00f3wczesnego syna starosty bohorodcza\u0144skiego, J\u00f3zefa Nowaka, reprodukowane w pracy prof. Stefana Alexandrowicza pt. Starunia i badania czwartorz\u0119du w tradycji i inicjatywach Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci<\/em>. Jeszcze przed ko\u0144cem roku zlikwidowano szyb wyci\u0105gowy zasypuj\u0105c go ca\u0142kowicie dla zachowania bezpiecze\u0144stwa ludzi i zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n Odpowiednio zabezpieczony i opakowany nosoro\u017cec zosta\u0142 przetransportowany wozem do stacji kolejowej w Stanis\u0142awowie a nast\u0119pnie przewieziony kolej\u0105 do Krakowa. 23 grudnia znalaz\u0142 si\u0119 w siedzibie Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci przy ulicy S\u0142awkowskiej 17. W styczniu 1930 roku wykonano pierwsze dwa odlewy gipsowe w po\u0142o\u017ceniu, w jakim znaleziono go w osadach, czyli z nogami do g\u00f3ry, z kt\u00f3rych drugi trafi\u0142 do katowickiego muzeum, a zapewne pierwszy lub kt\u00f3ry\u015b z kolejnych do Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, wielce zainteresowanego tym znaleziskiem. Niezwykle pracoch\u0142onne prace konserwatorskie polega\u0142y na \u015bci\u0105gni\u0119ciu sk\u00f3ry i naci\u0105gni\u0119ciu jej na odpowiedni\u0105 konstrukcj\u0119 na\u015bladuj\u0105c\u0105 okaz w pozycji stoj\u0105cej i wreszcie wypchaniu go. Zabezpieczono tak\u017ce cz\u0119\u015bci mi\u0119kkie oraz resztki flory i fauny, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y zwierz\u0119ciu. Udost\u0119pnienie szerokiej publiczno\u015bci wyj\u0105tkowo dobrze zachowanego okazu nosoro\u017cca plejstoce\u0144skiego sta\u0142o si\u0119 wielk\u0105 sensacj\u0105 naukow\u0105 tak w kraju, jak i za granic\u0105. <\/p>\n\n\n\n W kwietniu 1930 roku ukaza\u0142a si\u0119 publikacja PAU, pt. Drugi nosoro\u017cec z warstw dyluwialnych Staruni oraz charakter jego otoczenia<\/em>, prezentuj\u0105ca wyniki prac wykopaliskowych i bada\u0144 (zob. kilka stron z tej pracy w poni\u017cszej galerii). Zaplanowano kolejne prace w Staruni. G\u0142\u00f3wnym zadaniem by\u0142a tym razem pr\u00f3ba wyznaczenia biegu dyluwialnej rzeki, kt\u00f3ra porozrzuca\u0142a przy stromych brzegach i po do\u0142ach zw\u0142oki zatopionych zwierz\u0105t; nast\u0119pnie z wolna zasypywanych przez niesiony wod\u0105 materia\u0142 i konserwowanych utworami przesi\u0105kni\u0119tymi solankami i pochodnymi ropy naftowej. Po zgromadzeniu odpowiednich \u015brodk\u00f3w podj\u0119to si\u0119 realizacji drugiej fazy wykopalisk staru\u0144skich, kt\u00f3re trwa\u0142y do 1934 roku. W czasie jej trwania uzyskano bardzo liczne okazy dobrze zachowanych owad\u00f3w \u017cyj\u0105cych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie z nosoro\u017ccem. Niezwykle ciekawa okaza\u0142a si\u0119 fauna szara\u0144czak\u00f3w. Z czternastu wyodr\u0119bnionych gatunk\u00f3w a\u017c osiem wykazywa\u0142o ograniczona tolerancj\u0119 klimatyczn\u0105. Niemal wszystkie z nich obecnie wyst\u0119puj\u0105 w g\u00f3rach powy\u017cej g\u00f3rnej granicy lasu i zwi\u0105zane s\u0105 ze \u015brodowiskiem alpejskich \u0142\u0105k lub stepu, ale nie z tundr\u0105. By\u0142a to wskaz\u00f3wka informuj\u0105ca o warunkach klimatycznych \u015brodowiska \u017cycia mamut\u00f3w i nosoro\u017cc\u00f3w w Staruni. Czo\u0142o l\u0105dolodu sytuowa\u0142o si\u0119 wtedy ok. 300 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od przedpola Karpat. Umo\u017cliwi\u0142o to okre\u015blenie ju\u017c wtedy wieku fauny staru\u0144skiej na okres ostatniego zlodowacenia. Natomiast wiek szcz\u0105tk\u00f3w, okre\u015blony metod\u0105 radiow\u0119glow\u0105, jest wyra\u017anie zr\u00f3\u017cnicowany \u2013 a przecie\u017c pozosta\u0142o\u015bci pi\u0119ciu osobnik\u00f3w, dw\u00f3ch wymar\u0142ych gatunk\u00f3w (mamuta i nosoro\u017cca w\u0142ochatego), zosta\u0142y odkryte na przestrzeni 8 metr\u00f3w na 3 metry przy r\u00f3\u017cnicy g\u0142\u0119boko\u015bci 6 metr\u00f3w \u2013 i wynosi od ok. 36 000 do ok. 14 000 lat BP. <\/p>\n\n\n\n D.Dyl\u0105g, Gorgany. Przewodnik<\/em>, Pruszk\u00f3w 2016 [wyd. 2.], s. 101-106.<\/p>\n\n\n\n ngg_shortcode_1_placeholder <\/p>\n\n\n\n We wrze\u015bniu 1995 roku okaz nosoro\u017cca w\u0142ochatego przeniesiono z ul. S\u0142awkowskiej do obecnego budynku Muzeum Przyrodniczego przy ul. \u015aw. Sebastiana 9 w Krakowie i jest tam do dzisiaj (patrz galeria zdj\u0119\u0107 poni\u017cej). Przenosimy tego cennego eksponatu by\u0142y niezwykle trudne i wymaga\u0142y specjalistycznych przygotowa\u0144. Ca\u0142a operacja trwa\u0142a dwana\u015bcie godzin i odbi\u0142a si\u0119 g\u0142o\u015bnym echem w \u00f3wczesnej prasie. Dwa razy olbrzymia, wa\u017c\u0105ca ponad ton\u0119 skrzynia utyka\u0142a w w\u0105skiej klatce schodowej, a gdy w ko\u0144cu po podr\u00f3\u017cy z trzeciego pi\u0119tra znalaz\u0142a si\u0119 na parterze, naukowcy i pracownicy firmy przewozowej zacz\u0119li bi\u0107 brawo. ngg_shortcode_2_placeholder <\/p>\n\n\n Fot.: \u00a9 dariuszdylag.pl Po\u0142o\u017cona na p\u00f3\u0142nocnym skraju Gorgan\u00f3w wie\u015b Starunia jest ewenementem na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105, bowiem tylko tutaj zachowa\u0142y si\u0119 szkielety du\u017cych przedstawicieli czwartorz\u0119dowej fauny z tkankami mi\u0119kkimi. Znaleziska staru\u0144skie maj\u0105 kolosalne znaczenie dla \u015bwiatowej nauki, poniewa\u017c jest to jedyne tego rodzaju stanowisko paleontologiczne na \u015bwiecie. Okazuje si\u0119, \u017ce kostne szcz\u0105tki (w tym np. z\u0119by) […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8077,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[219,220,123],"tags":[166,167,165],"class_list":{"0":"post-8076","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-dawnosc","8":"category-ochrona-przyrody","9":"category-wydarzenia","10":"tag-muzeum-historii-naturalnej","11":"tag-nosorozec-wlochaty","12":"tag-starunia","13":"czr-hentry"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8076","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8076"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8076\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19726,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8076\/revisions\/19726"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8077"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8076"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8076"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dariuszdylag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8076"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"Postaw](\"https:\/\/buycoffee.to\/static\/img\/share\/share-button-dark.png\")
Je\u015bli podobaj\u0105 Ci si\u0119 publikowane tutaj tre\u015bci i chcesz wesprze\u0107 moj\u0105 prac\u0119,
mo\u017cesz postawi\u0107 mi wirtualn\u0105 kaw\u0119.
Mn\u00f3stwo serdeczno\u015bci!<\/i><\/b><\/a>
<\/center>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"